 |
|
The Scottish Gaelic Column
 |
|
Tha an colbh Gàidhlig seo air a tharraing à "Cothrom", an ràitheachan
dà-chànanach aig CLI. Thèid "Cothrom" fhaighinn an asgaidh le buill
ChLI, an carthannas airson luchd-ionnsachaidh is luchd-taic na Gàidhlig. |
This Gaelic column is drawn from "Cothrom", the bilingual quarterly
magazine from CLI. "Cothrom" is distributed free to members of CLI, the
charity for learners and supporters of Scots Gaelic |

| Prìomh Bhaile na Gàidhealtachd?
|
First Town of Gaeldom? |
| Am measg an luchd bruidhinn san dàrna sreath de dh'Oraidean ChLI, air a
chumail aig Mòd Nàiseanta Inbhir Nis an-uiridh (Cothrom 14), bha neach
naidheachd is sgeulaiche Gàidhlig Ruairidh MacIlleathain. Le buntanas dhan
Chomraich, bha e fuireach ann an Dun Dèagh, Afraga, Sasainn, is Astràilia
mus tàinig e a chòmhnaidh sa bhaile as mò a th'air a' Ghàidhealtachd, far a
bheil e air ùidh a ghlacadh 'na eachdraidh. Seo riochd gearrte de na bh'aige
ri ràdh mu dheidhinn "Inbhir Nis – Prìomh Bhaile na Gàidhealtachd".
|
Amongst the speakers in the second series of CLI Lectures, held at the
National Mòd in Inverness last year (Cothrom 14), was the Gaelic journalist
and story-teller Roddy Maclean. With family connections to Applecross, he
lived in Dundee, Africa, England, and Australia before making his home in
the largest town in the Highlands, where he has become interested in the
town's history. Here is an abridged version of his talk on the subject of
"Inverness – Principal Town of Gaeldom".
|
| "Bha Inbhir Nis 'na bhaile Sagsanach am measg nan Ceilteach, 'na nead
trang de luchd malairt is ciùird am meadhan dùthcha de leisgearan is
creachadairean, tuineadh aonaranach de shìobhaltachd ann an ceàrn de
bhorbachd." 'Se sin a sgrìobh, sa Bheurla, Tòmas Babington MacAmhlaigh -
ogha san 19 linn do mhinistear a Uibhist, sgoilear nan clasaig agus duine le
inntinn ghleusta a bha, air a shon sin, air a mhealladh le ceannbhaile na
Gàidhealtachd. Bha MacAmhlaigh ag ath aithris barail air baile Inbhir Nis
nach seas, a dh'aindeoin tricead a h-aithris, ri dùr sgrùdadh.
|
“Inverness was a Saxon Colony among the Celts, a hive of traders and
artisans in the midst of a colony of loungers and plunderers, a solitary
outpost of civilisation in a region of barbarism”. So wrote Thomas Babington
Macaulay, the 19th century grandson of a minister from Uist, a classicalscholar and man with a brilliant mind who was, however, duped about the
capital of the highlands. Macaulay was repeating a assessment of the town of
Inverness which, despite the frequency of its repetition, does not bear
close scrutiny.
|
| Thuirt an turasaiche Tòmas Kirk – a thadhail air a' bhaile an 1677 –
gun robh Gàidhlig aig a' mhòr mhòrchuid de mhuinntir Inbhir Nis. Tha
figearan bho thimcheall air 1704 a' nochdadh nach robh aig 57% de
mhuinntir a' bhaile ach Gàidhlig, gu robh i mar a' chiad neo an dara
cànan aig 98%, agus nach robh ach 2% ann aig nach robh Gàidhlig idir. |
The traveller Thomas Kirk - who visited the town in 1677 - said that the
people of Inverness were overwhelmingly Gaelic-speaking. Figures from 1704
or thereabouts, tell us that 57% of the town’s population spoke only Gaelic,
98% were capable of speaking Gaelic - either as a first or second language -
and only 2% were incapable of speaking Gaelic. |
| Chan eil teagamh gun do lean luchd na Gàidhlig a bhith sa mhòrchuid an
Inbhir Nis air feadh na cuid as mò dhen 18 linn, ged a bha glè bheag de
smachd sòisealta neo poilitigeach aig na Gàidheil; ach mar a dhlùthaich an
19 linn 'sann a bha an suidheachadh ag atharrachadh. An 1798 rinn Tòmas
Garnett, Proifeasair de dh'Fheallsanachd Nàdarra is Ceimigeachd ann an
Institiut Rìoghail Bhreatainn, cuairt air a' Ghàidhealtachd. Thuirt e mu
dheidhinn Inbhir Nis gu robh Beurla is Gàidhlig "gam bruidhinn an-seo le
chèile, ach 'se Gàidhlig an cànan air an dùthaich."
|
The situation of Gaelic numeric dominance in Inverness clearly continued
throughout most of the 18th century, even though the Gaels had very little
in the way of social or political dominance, although as the 19th century
drew close, the situation was changing. In 1798, Thomas Garnett, Professor
of Natural Philosophy and Chemistry in the Royal Institution of Great
Britain, travelled through the Highlands. He said of Inverness that English
and Gaelic “are spoken here promiscuously, though the language of the
country people is Gaelic.”
|
| Ma thèid sinn air ais ann an tìm gun deach Inbhir Nis stèidheachadh,
chì sinn gu bheil smior na fìrinn anns an fhaoinsgeul gur e "baile
Sagsanach" a bh'ann an Inbhir Nis riamh. A bharrachd air Rìgh Bruide
nan Cruithneach, agus 's dòcha air a' Ghàidheal Macbeatha aig an
robh, a rèir aithris, caisteal sa bhaile, 'se a' chiad duine ann an
Inbhir Nis air a bheil iomradh ann an eachdraidh fear Geoffrey Blund,
bùirdeasach, a tha nochdadh ann an cùmhnant rìoghail mu AD1200. Is
lèir nach e Gàidheal a bh'ann – gu dearbh cha mhòr nach eil e
cinnteach gur e ainm Norman-Fhrangach a bh'ann bho thùs.
|
If we go back in time to the establishment of Inverness, we find that
the myth of Inverness as a “Saxon colony” throughout its history was
actually based on a firm foundation. Apart from Brude, King of the
Picts, and possibly the Gaelic-speaking Macbeth who, according to
tradition, had a castle in the town, the first recorded inhabitant of
Inverness was one Geoffrey Blund, a burgess, mentioned in a royal
charter in about AD1200. He was clearly not a Gael - in fact the name
is almost certainly Norman French in origin.
|
| Tha na h-ainmean eile as sine bhon bhaile a' leigeil ris nàdar an àite aig
an àm shean seo mar thuineadh cèin san Taobh Tuath – le ceanglaichean
cultarach bho dheas. Tha seo ri fhaicinn ann am feadhainn dhe na
sloinnidhean eile sa bhaile san 13 linn - Noreys, Monte-alto, de Grant, de
Braytoft, de la Haye, Pilchys. Ri ùine chaidh cuid aca, leithid nan
Granndach ("de Grants") 'nan Gàidheil, ach aig an àm seo is lèir gu robh iad
de ghnè Normanach agus an eisimeil ri rìghrean Albannach nach robh Ceilteach
tuilleadh ach Angla-Normanach.
|
The other early names of the town give away the status of Inverness, at this
early stage, as a colonial implant in the north - belonging culturally tothe south. Some other surnames from the 13th century in the town - Noreys,
Monte-alto, de Grant, de Braytoft, de la Haye, Pilchys - give this away.
Some of those such as the de Grants (or the Grants; na Granndaich) were to
become thoroughly Gaelicized in time, but at this stage they were clearly
Norman in character and beholden to the de-Celticized, Anglo-Normanized
monarchy of Scotland.
|
| Ach cuimhnich gur iad seo an seòrsa dhaoine as trice a th'air an
clàradh an eachdraidh – na siorraidhean, riaghladair a' chaisteil, na
sagartan. Chan eil dòigh ann air son faighinn a-mach an robh muinntir
chumanta a' bhaile cuideachd Normanach, neo 's dòcha 'nan Goill neo à
Mòrthir na h-Eòrpa – neo, gu dearbh, Ceilteach. 'Se an aon
suidheachadh a bha sa 14 linn, ach sa 15 linn bha e tòiseachadh air
atharrachadh. Fiù 's am measg urraidhean mòra baile Inbhir Nis tha an
ochdamh cuid dhe na sloinnidhean gu follaiseach Gàidhlig, mar a bha
uiread de dh'ainmean pearsanta. Mar sin dheth, a bharrachd air Henry
is Richard bha Dòmhnall, Donnchadh, Dùghall, Fearchar, Fionnlagh,
Aonghas is Pàdraig ann.
|
These of course were the type of people who
usually feature in the historical record - the sheriffs, the Castle
governor, the priests. We have no way of knowing whether the common
people of the town were similarly Norman, or perhaps Lowland or from
the European continent - or indeed were Celtic. A similar situation
obtains in the 14th century, but in the 15th century the picture
begins to change. Even in the higher echelons of Inverness society,
one-eighth of the names in the records are now clearly Gaelic, as are
a similar proportion of personal names. So in addition to such as
Henry and Richard, we have Donald, Duncan, Dugall, Farquhar, Finlay,
Angus and Patrick.
|
| Rinn neach eachdraidh cliùiteach a' bhaile, Eòghann Baran nach maireann,
tuairmse nach robh sna bùirdeasaich ach an còigeamh cuid de shluagh Inbhir
Nis sa 15 linn. 'Se bha sna ceithir còigeamh eile ach "daoine de gach seòrsa
is gach staid, gu h-àraidh dhen dh'fheadhainn as bochda – dubh-chosnaichean,
iasgairean, seirbheisich, luchd fine fo chàrn, agus beagairean." Saoil dè an
cànan a bh'acasan?
|
The respected Inverness historian - the late Evan Barron - estimated that
the burgesses of the town in the 15th century formed only about one-fifth of
the population. The other four-fifths “were persons of all sorts and
conditions, mainly of the poorest class - labourers, fishers, servants,
broken men from the clans, and beggars." I wonder what language they spoke?
|
| An 1605 bha am measg bùirdeasaich a' bhaile feadhainn le sloinn-ainmean a
tha gu follaiseach Gàidhlig – fianais shoilleir de threasad a' chànan sa
bhaile. Mar eisimpleir, "Findlay dhu-Vic Phaill" (Fionnlagh Dubh mac Phàil)
agus "Andrew Vic-William-Mor" (Anndra mac Uilleim Mhòir).
|
IIn 1605, we have among the burgesses of the town some with clear Gaelic
patronymics - clear evidence of the strength of the language in the town.
Examples are "Findlay dhu-Vic Phaill" (black Finlay MacPhail) and "Andrew
Vic-William-Mor" (Andrew, son of big William).
|
| Bha na sloinn-ainmean cuideachd pailt sna clasaichean sòisealta fo na
bùirdeasaich. Mar eisimpleir, am measg na feadhainn a fhuair cead diofar
stàilichean reic a chur an-àird bha an 1574 fear John Dow McRorye (Iain Dubh
mac Ruairidh), agus an 1579 chaidh gabhail ri fear Allister McConquhie
(Alastair mac Dhonnchaidh) mar neach stàile.
|
The patronymics were also much in evidence at social levels below that of
the burgers. Examples among those permitted to set up stalls for the sale of
various articles of merchandise in 1574 was one John Dow McRorye ( (black
John, son of Roddy), and in 1579 one Allister McConquhie (Alexander, son of
Duncan) is admitted as a booth-holder.
|
| Ro thoiseach na 19 linn, ge-tà, bha an seòl mara air tionndadh gu muir làn
Beurla agus, thar na h-ath cheud bliadhna, ged nach robh san dùthaich mun
cuairt bha a' Ghàidhlig a' traoghadh gu mòr sa bhaile. Ach fiù 's anmoch san
19 linn bha a' Ghàidhlig làidir ann an ceàrnaidhean dhen bhaile.
|
By the early 19th century, however, the pendulum was swinging back in
favour of the English language, and over the following hundred years
Gaelic fell away to a large degree in the town, although not in the
country areas around it. But even in the late 19th century, pockets
of the town were strongly Gaelic.
|
| An 1882 bha an Celtic Magazine, air fhoillseachadh sa bhaile, a' gearan mun
stiùireadh a chaidh a thoirt do luchd clàraidh Cunntas Sluaigh na bliadhna
roimhe a thaobh measadh de luchd bruidhinn na Gàidhlig: "… chaidh
teaghlaichean uile … san robh ach gann aon neach as urrainn am beachd as
cumanta a chur an cèill sa Bheurla – a tha sa h-uile seagh luchd Gàidhlig
a-mhàin – air an clàradh le luchd a' Chunntais mar luchd Beurla…."
|
In 1882, the locally-published Celtic Magazine complained about the
instructions given to census enumerators in the previous year regarding
their assessment of whether or not somebody was a Gaelic speaker: "... whole
families .... scarcely any member of whom can express the commonest idea
intelligently in English - who are in every sense Gaelic-speaking people
only - were returned by the enumerators as English-speaking…."
|
| Aig an àm seo an eachdraidh a' bhaile bu lèir gu robh an fheadhainn
de shliochd a' Ghàidheil sa mhòrchuid. Ann an sgrùdadh dhe na
h-ainmean ann an clàr a' bhaile an 1895, fhuair Alasdair MacBheathain
gu robh sloinneadh Gàidhealach air 70% dhen t-sluagh – agus sin gun
chunntas air ainmean mar Mhorrison, Smith is Anderson a dh'fhaodadh a
bhith air Gàidheil. Ach ron àm sin cha b'ionann ainm Gàidhealach agus
cainnt Ghàidhlig aig duine a bha fuireach an Inbhir Nis.
|
By this stage in the history of the town, the ethnic Gaelic element was
patently in the majority. In a survey of the names in the burgh directory in
1895, Alexander MacBain found that over 70% of the inhabitants carried
Highland surnames - and that was excluding such names as Morrison, Smith and
Anderson which may well have represented Gaels. But by then, one could no lo
nger assume that a person with a Highland name living in Inverness spoke
Gaelic. |
| Tha dualchas nan ainmean àite agus sgeulachdan Gàidhlig Inbhir Nis cuideachd
'nam fianais air cho làidir 's a bha an cànan sa bhaile uair. A thuilleadh
air sin tha fianais eachdraidh creideamh a' bhaile. Nì aon eisimpleir a'
chùis. Aig ceann na 18 linn bha coitheanal mòr, is mòran aca gun Bheurla,
aig ministear gun Ghàidhlig an t-Urramach Raibeart Baillie. Bha e fhèin
mothachail air cho amaideach 's a bha e gun deach a shuidheachadh air a'
choitheanal sin, agus sgrìobh e gun Choimisean a Tuath aig Eaglais na h-Alba
a ghearan mun ghnothach. Bha an gnothach, sgrìobh e, air cruadal cianail a
thoirt a-nuas mu mhòran Ghàidheil san àite.
|
The place-name heritage and Gaelic stories of Inverness are further evidence
of the strength of the language historically. We also have much evidence
from the religious history of the town. One example will suffice. At the
turn of the 18th century, the Reverend Robert Baillie, who spoke no Gaelic,
ministered to a large congregation, many of whom spoke no English. He
himself was aware of the ridiculousness of his being appointed there as
minister and wrote to the Church of Scotland’s Commission for the North
complaining of the situation. His appointment, he wrote, had brought many
Gaels “in this place to a deplorable hardship.”
|
| Agus chan urrainn cunntas sam bith air eachdraidh Inbhir Nis Clach na
Cùdainn, a tha an-diugh air beulaibh Taigh a' Bhaile, a chur air
dhìochuimhne. A rèir aithris, 'si a' chlach air an leigeadh na
bana-nigheadairean an cùdainnean air an slighe gun is bhon an abhainn, agus
mar sin 'se ionad coinneachaidh a bh'ann, àite airson gobaireachd is
naidheachd. Tha mòran air pallaidium Inbhir Nis a thoirt oirre cheana agus
sgrìobh a' bhana-bhàrd ainmeil Ghàidhlig Màiri Mhòr nan Òran, a thug iomadh
bliadhna an Inbhir Nis agus a chaidh a tiodhlagadh ann, tric mu mhuinntir a'
bhaile mar Chlann na Cloiche.
|
And no account of the history of Inverness can ignore "Clachnacuddin" - the
stone of the tub - which sits today outside the Town House. It was the stone
on which the washer lassies reputedly laid their cùdainnean - their washing
tubs - on their way to and from the river, and thus became a meeting point,
a place to gossip and exchange news. It has been referred to by many as the
palladium of Inverness and the famous Gaelic poet, Màiri Mhòr nan Oran, who
spent many years in Inverness and is buried there, wrote often of the people
of Inverness as Clann na Cloiche (the Children of the Stone).
|
| Mas e 's gum bu dual do dh'Inbhir Nis a bhith na bhaile Beurla, mar a chanas
cuid dhe na cunntasan eachdraidheil, car son a rachadh clach - nì glè
Cheilteach – le ainm Gàidhlig a thaghadh le dhaoine mar am pallaidium aca?
|
If Inverness was traditionally an English-speaking town, as some of
the historical accounts would have it, why would Invernessians have
chosen as their palladium a stone - a very Celtic object - with a
Gaelic name?
|
| Chan eil mi idir a' cumail a-mach gu robh Inbhir Nis riamh 100% Gàidhlig –
cha robh e sin. Ach chan eil e 100% Beurla an latha an-diugh nas mò, a
thaobh a' chiad seach an dàrna cànan. Tha e air a bhith dà-chànanach fad
linntean agus tha e sin fhathast. Aig diofar amannan 'na eachdraidh tha làmh
àireamhail air a bhith an uachdar aig cànan Gearmailteach – Beurla na h-Alba
neo gnàth Bheurla. Aig amannan eile tha an ceannas àireamhail air a bhith
aig cànan Ceilteach – a' Ghàidhlig againn fhìn, ar teanga dhùthchasach
Ghàidhealach fhèin.
|
I make no claim that at any point was Inverness 100% Gaelic-speaking - it
was not. But neither today is it 100% English-speaking, if we consider
first, rather than second, languages. It has been bilingual for centuries
and it still is today. At various times in its history a Teutonic language -
Scots English or Standard English - has been numerically dominant. At other
times a Celtic language - our own Gaelic, our own native Highland tongue -
has held sway numerically.
|
| An latha an-diugh, ge-tà, tha a' Ghàidhlig ga làimhseachadh an Inbhir Nis
mar chainnt shuaraich. Tha mi dhen bheachd gum biodh e 'na chuideachadh gus
barailean a leasachadh gu math an cànan agus gu math iomlanachd
iol-chultarach ceannbhaile na Gàidhealtachd nam biodh tuigse nas coileanta
aig muinntir Inbhir Nis air eachdraidh am baile mar choimhearsnachd
dhà-chànanach.
|
Today, however, Gaelic is still treated as a second-class language in
Inverness. I feel that a more thorough appreciation by Invernessians of the
history of their town as a bilingual community would assist in changing
attitudes for the better to the benefit both of the language and the general
cultural integrity of the Highland capital.
|
Ruairidh MacIlleathain (Beurla)
You can find more articles in the archive under Gaelic Column and information on the organization at C.L.I.
Since December 1, 1998
|