| Mar a Fhuaras Leabhar is Ainm |
How We Got Book and Name |
| Aig an Nollaig bha e sna pàipearan gun robh cruinneachadh de
làmh-sgrìobhainnean a thàinig à leabharlann Abaid Chille Chuimein air a
bhith laighe san Leabharlann Nàiseanta ann an Dun Eideann gun chlàradh
bho chionn grunn bhliadhnaichean. Tha an Leabharlann a' gearan nach
urrainn dhaibh an obair a dhèanamh fhathast air sgàth's gun deach an
luchd-obrach aca a ghearradh. |
At Christmas-time, the newspapers carried the story of a collection of
manuscripts from the library of Fort Augustus Abbey that has been
gathering dust uncatalogued in the National Library in Edinburgh for a
number of years. The Library is complaining that it can't yet carry out
the work because of cuts in the institution's staffing.
|
| Thuirt na meadhanan gun robh sa chruinneachadh an sgrìobhadh Gàidhlig as
sine ann an Alba, a' nochdadh mar notaichean air làmh-sgrìobhainn
Laidinn bho 1080. Dhèanadh sin iad mu 70 bliadhna na bu shine na na
notaichean ann an Leabhar Dheir, a thathas air a bhith a' meas mar na
sreathan Gàidhlig as sine air mhaireann à Alba (chan ann "ann an Alba",
oir tha Leabhar Dheir a nis glacte ann an Leabharlann Oilthigh
Chambridge ann an Sasainn - ach 'se aiste is iomairt eile a tha sin!). |
The media reported that the collection included the oldest Gaelic
writing in Scotland, in the form of notes on a Latin manuscript from
1080. That would make them about 70 years older than the notes in the
Book of Deer, which have been regarded as the oldest continuous Gaelic
extant to come from Scotland (not "extant in Scotland", as the Book of
Deer is now languishing in Cambridge University Library in England - but
that's another article and campaign!).
|
| Uill, cha leig sinn a leas leabhraichean eachdraidh na Gàidhlig
ath-sgrìobhadh, oir 'se th'ann gur iad na notaichean seo - nàdar de
leabhar-latha dhen obair a bha an sgrìobhadair a' dèanamh - a' Ghàidhlig
as sine a tha nis a' fuireach ann an Alba... ach cha robh an
làmh-sgrìobhainn seo riamh ann an Alba gu 1862, agus 'sann le Eireannach
a chaidh a sgrìobhadh. Ach cha robh e riamh ann an Eirinn na bu mhò! |
Well, we needn't rewrite the books of Gaelic history, for the reality is
that these notes - a sort of diary of work being kept by the writer -
represent the oldest Gaelic now held in Scotland... though the
manuscript had never been to this country prior to 1862, and was written
by the hand of an Irishman. Not that it was ever in Ireland either!
|
| 'Se Marianus Scotus an Laideann a th'air a' mhanach Ghàidhlig a rinn an
làmh-sgrìobhainn, ach sgrìobh e "muireadach trog macc robartaig" na
chànan fhèin. 'Se sin Muireach truagh MacRobartaigh a bha an còmhnaidh
feumach air airgead! Chuir e air chois grunnan mhanachainnean
Beinidicteach ann am Babhairia ann an Ceann a Deas na Gearmailt nuair a
bha manaich Eireannach trang a' brosnachadh na h Eaglais san Roinn
Eòrpa. Nam measg bha Manachainn Ratisbon aig Regensburg, far an robh
Muireach ag obair air an làmh-sgrìobhainn seo. |
The Latin name of the Gaelic monk who wrote out the manuscript was
Marianus Scotus, but he wrote "muireadach trog macc robartaig" in his
own language. In other words Muireach "truagh" MacRobartaigh, aye in
need of money! He established several Benedictine monasteries in
Bavaria in Southern Germany at a time when Irish monks were active
promoting the Church in Europe. Among them was Ratisbon Monastery at
Regensburg, where Muireach worked on this particular manuscript.
|
| Ach carson "Scotus"? Tha Aba Chille Chuimein Marc Dilworth, a tha e
fhèin air Gàidhlig ionnsachadh, a' sgrìobhadh ann an aithisg air na
notaichean airson "Scottish Gaelic Studies X" an 1968: "'Se bu chiall do
Scotus, tràth sna Linntean Meadhanach, ach Eireannach; neo le barrachd
fìrinn, Gàidheal no duine le Gàidhlig. Mar sin dheth, b'e Scoti a bh'ann
an Gàidheil Dhàl Riata cho math rin co-thìrich ann an Eirinn. B'e Scotus
a bh'air duine às an sgìre Ghàidhlig ann an Eirinn agus Ceann a Tuath
Bhreatainn, agus b'e Scotia a bh'air an sgìre fhèin." |
But why "Scotus"? The Abbot of Fort Augustus Mark Dilworth, who has
himself learnt Gaelic, writes in a report on the notes for "Scottish
Gaelic Studies X" in 1968: "Scotus, in the early middle ages, signified
an Irishman; its most accurate translation would be Gael or
Gaelic-speaker. The Gaels of Dalriada would thus be Scoti like their
fellow-countrymen in Ireland. Scotus signified a native of the
Gaelic-speaking area of Ireland and North Britain, and Scotia designated
the area itself."
|
| Agus ri ùine 'se Hibernia a theirte ann an Laideann ri Eirinn, agus
Scotia ri rìoghachd ùr Ghàidhealach na h Alba. |
And in time Ireland came to be called Hibernia in Latin, and Scotia was
applied to the new Gaelic-speaking kingdom of Alba. |
| Nis, dh'èirich connspaid eadar aba is manaich Ratisbon ann an 1514 a
sgaoil a mach às a' mhanachainn fhèin. Gus sìth is òrdugh a sparradh
orra, an athbhliadhna thug Pàpa Leo X an abachd do dh'Albannach agus 'se
manaich Albannach a bh'anns a' mhanachainn bhon uair sin gus an deach a
dùnadh ann an 1862. |
Now, a dispute arose in 1514 between the abbot and monks of Ratisbon
which spread outwith the confines of the monastery. In order to restore
peace and order, Pope Leo X awarded the abbacy to a Scot and the
monastery was occupied by Scottish monks from then on until it was
closed in 1862. |
| 'Se an argamaid a bh'aig Leo airson a' chodhunaidh neònaich seo, gur ann
riamh leis na h Albannaich a bha Ratisbon. Feumaidh nach do thuig e a'
chiall a bh'ann do "Scotus" anns an 11 linn - agus nan robh iad dad na
b'eòlaiche, cha do chuir an caidreabh de mharsantan Albannach a bh'anns
a' bhaile mun àm sin ceart e!! |
The argument forwarded by Leo for this strange decision was that
Ratisbon had always belonged to the Scots. He must have been ignorant of
the 11th century meaning of "Scotus" - and if it was any the wiser, the
community of Scots merchants that was in the town by then wasn't going
to point it out to him!! |
| Ar taing dhan Fhìor Urramach Marc Dilworth agus do Leabharlann Nàiseanta
na h Alba airson an cuideachadh leis an aiste seo.
|
Our thanks to the Right Reverend Mark Dilworth and the National Library
of Scotland for their help with this article
|