| Gun Àilgheas, Gun Loinn |
No Extravagance or Seasoning
|
|
Trioblaid le bhith tuigsinn Gàidhlig
Sùil air mar a bha am biadh
Gaidhealach, ann an cainnt gun
deasachadh bhon phrògram Biadh
san t-sreath Aiteal aig BBC Rèidio
nan Gaidheal. San ath iris, mar a
tha a leithid a’ bhìdh am fasan
a-rithist. Taing do Chomhairle na
Gaidhealtachd airson cead an
lethbhreac aca a thar-sgrìobhadh is
a chlàradh air Teip Chothrom.
(teacs tùsail)
|
A look at how Highland & Island
food used to be, told in unedited,
spoken Gaelic in an extract from the
programme Biadh in the series Aiteal
by BBC Radio nan Gaidheal. In the
next issue, how food of its kind is in
fashion once again. Thanks to
Highland Council for permission to
transcribe its copy and to record it on
the Cothrom Tape. (translation)
|
|
Tha daoine a-nis a’ toirt sùil air ais a
dh’fhaicinn dè bha na Gaidheil ag ithe
bho chionn bhliadhnaichean. Nach
iomadh òganach a ghabh sgàig is a bha
air a sgeamhachadh le tiormachd an
t-seann bhiadh Ghaidhealach. Le
uiread de dh’ùpraid mun bhiadh an
latha an-diugh, tha a’ phrosbaig a-nise
air an dearbh bhiadh s[h]ìmplidh sin.
Biadh gun àilgheas, is gun ghuth air
e-factor no stuthan fuadain. Heiread
[?] NicNèill à Uibhist a Tuath:
|
People are now looking back to see
what the Gaels were eating years ago.
As you know, many youngsters took an
aversion to and were disgusted by the
dryness of the old Highland food. With
so much hoo-ha about the modern-day
food, the spotlight is now on that
self-same simple food. Food without
extravagance, and without a mention of
e-factor or artificial additives. Heiread
[?] NicNèill from North Uist:
|
|
"Am biadh a tha sinn ag ithe an-diugh,
chan eil coltas aige ris a’ bhiadh a bha
sinn ag ithe bho chionn lethcheud
bliadhna is còrr air ais. Nan itheadh tu
cearc cha bhiodh oirre ach blas na
circe; nan itheadh tu feòil ‘s e blas na
feòla bhiodh ann, is coineanach – cha
d’fhiach an coineanach agad mura [b’
e] blas a’ choineanaich. Am biadh a
gheibh thu an-diugh, tha e air a
thruailleadh leis a h-uile… cha dèan e
an gnothach mura bi mixture air a chur
ann dhen a h-uile seòrsa herbs is
gnothaichean, gus nach eil fhios agad
dè [th’ ann]. Cha b’ urrainn do dhaoine
innse an-diugh dè am blas a tha air
cearc no air coineanach no air feòil –
no chan eil fhios agamsa dè mar as
urrainn dhaibh sin innse leis na bhios
air a chur air an truinnsear de
ghnothaichean eile. Am biadh a bh’
againn bho chionn fada, bha brìgh ann
is bha blas air is bha beatha ann."
|
"The food we eat today, it bears no
resemblance to the food we ate fifty or
more years ago. If you ate a hen the
only flavour it would have was that of a
hen; if you ate meat it would taste of
meat, and rabbit – your rabbit wouldn’t
be worth it if it didn’t taste of rabbit. The
food you get today, it’s polluted with
every… it won’t do if a mixture of every
type of herb and the rest isn’t added, so
that you don’t know what it is. People
today couldn’t tell what hen or rabbit or
meat tastes of – or I don’t know how
they can tell with all that gets put on the
plate of other things. The food we had a
long time back, it had substance to it and
a taste to it and a feel to it."
|
|
Eòlaiche bìdh, an t-Oll Criosaidh
NicRisnidh: "Tha iad ag ràdh nach
robh daoine anns an rìoghachd cho
fallain aig àm sam bith ‘s a bha iad aig
àm a’ chogaidh [nu]air a bha rationing
ann. Bha iad an uair sin a’ faighinn am
biadh a dh’fheumadh iad fhaighinn
airson iad fhèin a chumail fallain."
|
Food expert, Dr Criosaidh NicRisnidh:
"They say that people in this country
were never so healthy as they were
during the war when there was
rationing. At that time they were getting
the food that they required to keep
themselves healthy."
|
|
An dèidh bliadhnaichean do phailteas
tha sinn ann an suidheachadh far an
urrainn taghadh a dhèanamh mu na tha
sinn ag ithe. Dh’fhoillsich rannsaichean
sna Stàitean Aonaichte gu robh an
t-aran coirce air leth math son
ìsleachadh an cholesterol san fhuil.
Mean air mhean tha barrachd air
fhoillseachadh mun bhiadh a bha na
Gaidheil ag ithe san latha a dh’fhalbh.
Chan e mhàin gu bheil e fallain, ach
tha e nis san fhasan. Alastair
Mac-a-Phì aig a bheil bùth
delicatessen ann an Glaschu:
|
After years of plenty, we are in the
position where all that we eat can be
chosen. Researchers in the United
States showed that oatcake was
exceptionally good for the lowering of
cholesterol in the blood. Gradually more
is published about the food the Gaels ate
in the past. Not only was it healthy, but
it’s now fashionable. Alastair
Mac-a-Phì, who has a delicatessen in
Glasgow:
|
|
"Chì thu mar a tha uisge an tobair ga
reic an-diugh am botail. Bidh gàire
beag a’ tighinn nam aodann an-dràst’
is a-rithist is a’ smaointinn an damaiste
bh’ againn a’ dol dhan tobar nuair a
bha mi beag, is a ghràin a bh’ againn
air, is a’ caoidh nach robh uisge an tap
againn – agus an-diugh tha iad ga
cheannach ann am botail.
|
"You can see how spring water is sold
today in a bottle. A wee smile comes to
my face now and then thinking of the
hassle we had going to the well when I
was young, and how much we hated it,
and moaning that we didn’t have
tap-water – and today they buy it in
bottles.
|
| "Tha e fallainte, tha e math dhut, chan
eil sìon air a chur na lùib a tha dona
dhut. Agus tha mi smaointinn gu
dearbh cion nithean chemicals ann, no
fìor bheag. Agus tha mi
smaoineachadh gu bheil a h-uile duine
airson [a bhith] fallain an-diugh, tha iad
cho fallain is tha iad a’ coimhead às
deaghaidh na slàinte, is tha mi
smaoineachadh gur e sin a tha ga
fhàgail…. Agus tha e èibhinn, tha fhios
a’d, fàs[aidh] rud mar sin fasanta.
|
"It’s healthy, it’s good for you, there’s
nothing added to it which is bad for you.
And I believe indeed no chemical
substances in it, or very little. And I think
everyone wants to be healthy today,
they’re so healthy and they look after
their well-being, and I think that’s the
reason for it. And it’s funny, you know,
something like that becomes easy.
|
| "Tha tòrr dhaoine nach eil ag ithe feòil
an-diugh cuideachd. Chì mise seann
daoine tighinn a-staigh is bidh iad ag
ràdh, chan eil mi ag ithe feòil, is bidh
mi ag ràdh nach robh thusa na do
vegetarian bho chionn trì fichead
bliadhna. Bidh iad ag ràdh, ò uill, chan
eil a’ chlann, chan eil iadsan ag ithe
feòil is mar sin stad sinne cuideachd,
oir bha e na b’fhasa dhuinn an aon
bhiadh a dhèanamh, agus cha chreid
thu mar a tha e air spreadhadh air
feadh nan daoine. ‘S e fasan a thaobh
a bhith cho fallain." |
"Also, there are many people who don’t
eat meat these days. I see old folk
coming in and they say, I don’t eat meat,
and I say that you weren’t a vegetarian
sixty years ago. They say, oh well, the
children, they don’t eat meat and so we
stopped too, since it was easier for us to
make the same food, and you won’t
believe how it has suddenly swept
through the population. It’s the fashion
of being healthy."
|
| Dolina Ros, prìomh thè karate ann am
Breatainn: "Nuair a sguir mise ithe
feòil dearg dh’fhairich mi gun dh’fhàs
mi fada mòr nas sùbailte na bha mi. B’
àbhaist dhomh bhith uabhasach teann
mu na cruachainn is na glùinean is
chan eil sin math dhut nuair a bhios tu
a’ dèanamh karate. Nuair a sguir mi
dhe ag ithe feòil dearg dh’fhàs mi
sùbailte is chan eil e nis duilich dhomh
a bhith ciceadh duine anns a’ cheann." |
Dolina Ros, top female karateist in
Britain: "When I stopped eating red meat
I felt that I became much more supple
than I had been. I used to be extremely
tight about the hips and the knees and
that’s not beneficial when you do karate.
When I stopped eating red meat I
became supple and know it’s no problem
for me to kick someone in the head."
|
| Heiread NicNèill: "Bho chionn fada
cha robh ann ach nì no nì dìreach, feòil
no sìthean no gu dè bhiodh ann. Mas e
an t-iasg fhèin an-diugh bidh e air a
loinneadh suas le. Bha iad fallain gun
teagamh, mura biodh dìreach
anfhannachd aca, a bhios uaireannan
ann an duine co-dhiù, ma bha sineach
ann… ach na daoine bha fallain mar
sineach, saoilidh mi gu’ robh iad na b’
fhaillaine gun teagamh." |
Heiread NicNèill: "Long ago it was only
a case of […], meat or venison or
whatever. Even with fish today it will be
seasoned with something or other. They
were healthy, without doubt, unless they
simply had a debility, which is sometimes
in folk anyway, if they had that… but the
folk who were healthy like that, I think
they were definitely healthier."
|
| Nuair a tha duine sam bith a’
coimhead air ais thairis nan làithean
buidhe dh’fhalbh, tha e buailteach air a
bhith dubhadh a-mach na
duilgheadasan is na cùisean a bha nan
aghaidh. An Dotair Ruairidh
[Caimbeul, GP] a-rithist: |
When anyone looks back over the
halcyon days that have passed, he is
liable to black out the difficulties and
problems that confronted them. Doctor
Ruairidh Caimbeul, GP, again:
|
| "An gnothach a th’ ann, tha taghadh
ann an-diugh. Tha am biadh an-diugh,
tha deagh bhiadh ann ma tha thu dol ga
cheannach agus a’ dol ga iarraidh.
Ach niste, am biadh a bh’ againn bho
chionn fada air a’ chroit, tha mi
smaoineachadh gur e deagh bhiadh a
bh’ ann, ach cha robh taghadh mòr
againn, mar sin bha sinn ag ithe iasg is
buntàta is beagan feòil, is bha sinn ag
ithe brochan is aran coirce. Cha robh
sinn ag ithe uabhas shuiteas no
gnothaichean eile dhen t-seòrsa sin
idir; cha robh iad ri fhaighinn.
Chanainn cuideachd nach robh mòran
vegetables no ‘leithid sin ri ithe idir,
agus tha mi smaoineachadh nach robh
sinn ro mhath. |
"The point is, there is choice today. The
food today, there is good food if you go
and buy it and go and get it. But now,
the food we had long ago on the croft, I
think it was good food, but we didn’t
have a wide choice so we ate fish and
potato and a little meat, and we ate
porridge and oatcake. We didn’t eat
many sweets or other things like that at
all; they weren’t to be got. I would say
too that there weren’t many vegetables
or such like eaten at all, and I don’t
believe that that was good.
|
| "Tha cuimhne agad air a’ chaitheamh
a bha mu chuairt, bha sinn fhèin a’
faighinn caitheamh ann am
beothaichean. B’ fheudar dhuinn fhìn
na beothaichean air fad a mharbhadh,
bha an caitheamh orra. Agus
iomadach rud eile bha tachairt, agus
tha cuimhn’ agam mu iomadach
seachdain air feadh a’ gheamhraidh
anns nach biodh bainne idir againn." |
"You remember the consumption that
was on the go, we got consumption in
our own cattle. We had to kill all our
own cattle, they had consumption. And
many other things occurred, and I recall
many weeks throughout the winter in
which we’d have no milk at all."
|
|
Cairistìona Chaimbeul: "Tha mi
smaoineachadh gu robh cus geir anns
an diet a bh’ ac’ uaireigin. Bha iad ag
ithe fada cus feòil agus [a’ gh]eir air a’
feòil cuideachd, tha fhios a’d mar an
crackling air ròst is rudan mar sin.
Agus bhiodh iad ag ithe hama is [na]
geir a th’ air a’ hama. Chan eil sin
math dhut, agus [b]ha iad ag ithe cus
buntàt’, tha mise smaoineach’ co-dhiù
gu bhith ag ithe cus buntàt’, agus gu
robh sin a’ leantainn dha tòrr tinneasan
anns a’ chridh’." |
Cairistìona Chaimbeul: "I think there was
too much fat in the diet they once had.
They ate far too much meat and the fat
on the meat as well, you know like the
crackling on a roast and things like that.
And they would eat bacon and the fat on
the bacon. That’s not good for you, and
they ate too much potato, I think anyway
eating too much potato, and that that
was leading to many heart diseases."
|