|
| Seanchas am measg nan Lasair
"An Lasair: An Anthology of 18th Century Gaelic Verse" le Raghnall
Seanchas am measg nan Lasair
ri fhaighinn aig www.gaelicbooks.net
lèirmheas le Eachann MacCoinnich
|
Tradition amongst the Flames
"An Lasair: An Anthology of 18th Century Gaelic Verse" by Ronald
Black; Birlinn, English/Gaelic, £16.99 softback
available from aig www.gaelicbooks.net
review by Eachann MacCoinnich
|
|
Abair obair. Gun teagamh tha an t-ùghdar, a bha na òraidiche ann an
Roinn na Ceiltis an Oilthigh Dhùn Èideann, ag innse dhuinn san ro-ràdh
gu bheil rèis beatha de thorrachas agus fad fichead bliadhna de
cho-obrachadh le oileanaich air cùl na h-obrach a tha san leabhar seo.
B' ann san fhoghar a bhòn-uiridh a nochd An Tuil (Cothrom 23, d52),
co-chruinneachadh tomadach de bhàrdachd agus beath-eachdraidh nam
bàrd
air an taghadh às an 20 linn leis an dearbh fhear a tha a-nis a' toirt
dhuinn a thaghadh às an 18 linn.
|
Some undertaking. Certainly the author, who was a lecturer in the
Celtic Department of Edinburgh University, tells us in the preface
that behind the work in this book there is a lifetime of gestation and
over twenty years of co-operative exploration with students of
traditional Gaelic verse. It was in the autumn two years ago that a
weighty volume entitled An Tuil made its appearance (Cothrom 23, p52),
containing poetry and the biographies of the poets belonging to the
20th century and chosen by the self-same author who now presents us
with his selection from the 18th.
|
|
Anns an ro-ràdh tha MacilleDhuibh a' coimeas an 18 agus an 20 linn ri
chèile, leis gun robh an dàrna deichead de gach linn aca thar tomhas
buaireasach, ainneartach, calldach do na Gaidheil agus bha a' bhuil
air a' Ghàidhlig mar chomach ri sin. San 18 linn thug ar-a-mach
leibideach nan Seumasach sa bhliadhna 1715 air falbh bho na Gaidheil
na ceannardan a bu cheannsgalaiche a bh' aca mu choinneimh cumhachd
nan Caimbeulach, agus lom-sgriosadh neart cinneadh cho bunailteach 's
a bh' air a' Ghaidhealtachd aig an àm, b' e sin Clann Choinnich. San
20 linn b' e an Ciad Cogadh Mòr a thug crathadh eagalach air na
Gaidheil agus a' Ghàidhlig.
|
In his introduction, Black compares the 18th and 20th centuries in
that the second decade of each were immeasurably turbulent, violent
and detrimental to the Highlanders and consequently to the Gaelic
language. During the 18th century the inept Jacobite Rebellion of the
'15 robbed the Gaels of their most authoritative chiefs who could
square up to the power of the Clan Campbell, while it left the most
powerful clan in Gaeldom, the House of Seaforth, in ruins. During the
early part of the 20th century, the Great War dealt a stunning blow to
the Highlanders and their language.
|
|
Am measg nan Dòmhnallach, nan Leathanach, Clann Choinnich is eile bha
fhathast aig toiseach an 18 linn bàird ann a bha a' moladh an
ceann-cinnidh is a' faighinn duais mar thoradh air sin, ach mar a bha
an dàimh eadar an tuath agus an tighearnan a' lasachadh agus ri ùine a
' bristeadh (dar a bha na fuadachaidhean aig an àirde) bha a'
bhàrdachd ag atharrachadh, is mean air mhean leigeadh ruith leis na
riaghailtean molaidh a bh' ann o shean bho nach robh na suidhichidhean
ùra ag agairt an leithid.
|
At the beginning of the 18th century among the MacDonalds, MacLeans,
MacKenzies and others there were still poets who praised the
chieftains and were rewarded for doing so, but as the bond between
tenant and lord slackened and ultimately was broken (when the
evictions went into top gear) the poets' compositions changed, and
progressively the old panegyric code was abandoned because altered
circumstances precluded it.
|
| A thaobh nan riaghailtean molaidh, tha clàr aig deireadh an leabhair a
tha sònraichte feumail gu soilleireachadh a thoirt dhuinn air co-dhiù
pàirt de na beachdan a bha aig na h-aos-dàna, feadh 's a bha iad ri
bàrdachd. Tha an clàr de naoi riaghailtean air a bhonntachadh air
pàipear a leugh an t-Oll Iain MacAonghais do Chomann Gàidhlig Inbhir
Nis o chionn beagan is 20 bliadhna bhuaithe. Fad nam bliadhnaichean
bhon àm sin tha MacilleDhuibh e fhèin, le cuideachadh bho na
h-oileanaich aige, air cinnteachd nan riaghailtean sin a dhearbhadh
agus mar thoradh air an t-saothair sin tha clàr nan naoi riaghailtean
againn aig deireadh an leabhair.
|
In connection with the panegyric code, there is a particularly
valuable list at the end of this book which sheds light on at least
some of the ideas the ancient poets entertained as they produced their
poems. This catalogue of nine rules is based on a paper given to the
Gaelic Society of Inverness over twenty years ago by Dr John MacInnes
of the School of Scottish Studies. During the intervening years Ronald
Black himself, with the assistance of a succession of his students has
tested the validity of this thesis, and as a result of that research
we have the nine rule panegyric code at the end of this book.
|
| Ged a thuirt mi gun deachaidh leigeil ruith le na seann riaghailtean,
cha b' e sin buileach fìrinn na cùis. Bha riaghailtean fhathast air an
leantainn ann an tomhas air choreigin, ach far an robh b' ann air
cuspairean eile seach na cinn-chinnidh a bha iad ag amas; fiù 's na
bàird a bha a' moladh nan Seumasach, is bha iad uile ris - Rob Donn,
Uilleam Ros agus Donnchadh Bàn nam measg - b' ann mar àrsairean a'
toirt sùil air ais far an guailne a tha iad ga dhèanamh aig deireadh
an 18 linn.
|
Although I stated that the panegyric code was abandoned, my statement
should have been qualified. Within limits the rules were still
observed, but generally the object of praise was not the chieftain;
even the poets who lauded the Jacobites, and they all did that - Rob
Donn, Uilleam Ros and Donnchadh Bàn amongst the rest - it was in the
manner of antiquarians towards the end of the 18th century casting a
backward look over the shoulder.
|
| Bha luchd tadhail nan taighean cèilidh ag agairt gum biodh bàrdachd
sam bith fiùghantach anns an t-seadh seo, gum biodh i coileanadh a
cinn-uidhe, gum biodh i tarbhach. Anns an taghadh seo de 63 òran tha
dà eisimpleir àraidh den tarbhachd seo, is iad gu math
eadar-dhealaichte anns a bhuil a bh' orra!
|
The audience of the cèilidh house judged poetry by its effect - it
should accomplish its object by accomplishing the purpose for which it
was intended. In this selection of 63 poems, two in particular
achieved their objects - objects which happen to have been in stark
contrast!
|
|
Rinn Calum Macilleathain (Calum a' Ghlinne) òran dhan mhnaoi is dhan
nighean aige, agus tha sinn a' tuigsinn, a dh'aindeoin gòraiche a
h-athar, gun d'fhuair i duine òg stòrasach a phòs i. Rinn Coinneach
MacCoinnich aoir cho dubhailceach, nimheil do dh'Alasdair Mac an
Tòisich a dhiùlt airgead a thoirt dha mu choinneimh cosgais
foillseachaidh a chuid bhàrdachd, is gun do chaochail Alasdair an
ceann trì lathaichean an dèidh dha an aoir a leughadh. Chan eil
iongnadh sam bith orm, oir tha i eadhon nas sgaitiche na an aoir a
rinn Donnchadh MacCoinnich, Bàrd Cheann Loch Iù, do dh'Fhear Gheusto,
an siamarlan a bh' air oighreachd Gheàrrloch. Bha obair fhèin aig gach
dàn ri choileanadh, agus gun cheist sam bith thug an dà òran seo
a-mach na cinn-uidhe aca.
|
Calum Macilleathain (Calum a' Ghlinne) composed a eulogy to his wife
and daughter and we learn that despite her father's fecklessness his
daughter married a wealthy young husband. Coinneach MacCoinnich
composed as vicious and virulent a satire on Alasdair Mac an Tòisich,
who had refused him a donation towards the publication of his book of
poems, that poor Alasdair died three days after reading it. And small
wonder, for his satire is more scathing than Donnchadh MacCoinnich,
the Kinlochewe Bard's poem directed against Teàrlach MacLeòid of
Geusto, the Gairloch Estate factor. Each poem had its own function and
without question these two achieved their end.
|
|
Aig fìor dheireadh an leabhair tha còrr is 500 facal neo-àbhaisteach
air an clàradh gu aibidileach, le àireamhan nan taobh-duilleag far am
faighear iad a' nochdadh mu choinneimh gach facal dhiubh. Tha an
clàr-amais beag-fhaclach seo air leth feumail dhan leughadair bhon a
tha, cuideachd, eadar-theangachadh den Ghàidhlig mu choinneimh gach
duilleig de bhàrdachd air feadh an leabhair air fad. 'S e goireas
anabarrach feumail a tha an seo.
|
At the very end of the book is listed alpha- betically more than 500
unusual words, followed by the numbers of the pages where they are to
be found. This glossarial index is particularly useful to the reader
since there is also a translation of the Gaelic given for every page
of poetry through- out the whole book. This is an extremely useful
feature.
|
| Agus tha mathas eile an lùib na cànain a tha againn an seo nach eil e
air a chuingealachadh gu lethoireach ri iomall na dùthcha ach gu bheil
e tighinn bho sgaoilteachd fharsaing de dh'Albainn far an robh a'
Ghàidhlig ga labhairt san 18 linn.
|
And there is a further excellent quality in connection with the
language we have here - it is not confined to a geographical periphery
but surges from the wide sweep of Scotland where Gaelic was spoken
during the 18th century.
|
| Tha a' bhàrdachd aig barrachd is 40 bàrd is bana-bhàrd againn anns An
Lasair, air an taghadh le sgoilear mion-fhiosrachail, ealanta, ach a
thuilleadh air sin tha ulaidh de sheanchas is de dh'eachdraidh bho
Ghaidhealtachd na h-18 linn aige dhuinn a bheir fiosrachadh tlachd is
toileachas dhan luchd leughaidh.
|
In An Lasair we have the output of over 40 poets and poetesses chosen
by a well-read expert, but in addition we have a treasure trove of
18th century Highland tradition and history which will instruct and
delight the reader.
|
You can find more articles in the archive under