 |
|
The Scottish Gaelic Column
 |
|
Tha an colbh Gàidhlig seo air a tharraing à "Cothrom", an ràitheachan
dà-chànanach aig CLI. Thèid "Cothrom" fhaighinn an asgaidh le buill
ChLI, an carthannas airson luchd-ionnsachaidh is luchd-taic na Gàidhlig. |
This Gaelic column is drawn from "Cothrom", the bilingual quarterly
magazine from CLI. "Cothrom" is distributed free to members of CLI, the
charity for learners and supporters of Scots Gaelic |
|
|
A' Roghnachadh Guth
|
Choosing a Voice
|
|
Chan eil a h-uile duine, fiù 's a h-uile duine a tha gam faicinn fhèin
adhartach, a' creidsinn ann an gleidheadh chànanan. Tha Daniel Nettle
agus Suzanne Romaine a' toirt freagairt - tro Chothrom - do dh'aonan
dhiubh. (eadar-theangachadh) |
Not everyone, not even all those who consider themselves progressive,
believe in language maintenance. Daniel Nettle and Suzanne Romaine
respond - through Cothrom - to one of them. (original text)
|
|
A bheil feuchainn ri cànanan is cultaran dùthchasach
a chumail suas a' glasadh daoine ann am bochdainn,
neo a' leasachadh an cor beatha? Tha cànanan an t-saoghal ann an
cruaidh-chàs, agus coltas ann gum bàsaich co-dhiù an dara cuid aca
taobh a-staigh ceud bliadhna. Tha e coltach gu bheil an ràta bàis nas
àirde, a rèir meud, na th'anns an ìre dhraghail de bhàs bith-eòlasach
a tha bualadh air a' phlanaid an-dràsta.
|
Is trying to preserve indigenous languages and
cultures a way of locking people into poverty, or a
way of improving their lot? The world's languages are in crisis, with
at least half of them likely to die out in the next hundred years. The
rate of linguistic extinction is probably higher, in relative terms,
than the worrying rate of biological extinction that the planet is
currently undergoing.
|
|
Chan eil e 'na chùis iongnaidh, a-rèist, gu bheil sinn air tòiseachadh
air cluinntinn bho chionn grunnan bhliadhnaichean rabhaidhean mu bhàs
chànanan. Tha buidhnean air a bhith gan cur air chois, 'nam measg am
Foundation for Endangered Languages (www.ogmios.org), agus chaidh
àireamh leabhraichean fhoillseachadh, 'nam measg Language Death aig
David Crystal agus Vanishing Voices againn fhìn (Cothrom 26, d45 air
son lèirmheas dhe na dhà), gus solas a chur air càs nan teangannan aig
a' chinne-daonna a tha bàsachadh.
|
It is not surprising, then, that over the last few years we have begun
to hear expressions of alarm about language death. Societies have been
formed, including the Foundation for Endangered Languages
(www.ogmios.org), and several books have been published, including
David Crystal's Language Death and our own Vanishing Voices (Cothrom
26, p45 for review of both), to highlight the plight of humanity's
dying tongues.
|
| Ach tha freagairt eile ann cuideachd. "Ma thogair ma tha an dara cuid
de chànanan an t-saoghail an impis bàsachadh?", tha Kenan Malik a'
faighneachd san lèirmheas aige de Vanishing Voices san iris Prospect:
"Leig leotha a dhol gu clos", ars' esan. Thèid cànanan bàs, tha Malik
ag argamaid, seach nach bi miann no feum aig daoine orra tuilleadh.
Tha iad a' sireadh beatha nas fheàrr, agus seach gur iad a' Bheurla
agus cànanan mòra eile a bheir an cothrom sin dhaibh, bidh iad a'
roghnachadh an tùs-chànanan a thrèigsinn. Mar sin dheth, duine sam
bith a tha ag iarraidh cànanan a ghleidheadh, air cho spaideil 's a
tha a thrusgan uachdair libearalach 'se eascaraid leasachaidh is
adhartais a th'ann aig bun.
|
But there is another response, too. "So what if half the world's
languages on the verge of extinction?", asks Kenan Malik in his review
of Vanishing Voices in the magazine Prospect: "Let them rest in peace"
, he says. Languages die, Malik argues, because people don't want or
need them any more. They yearn for a better life, and since English
and other large languages offer them that possibility, they choose to
abandon their original tongues. It follows that anyone who wants to
preserve languages is actually, however smart his external liberal
garb, a conservative and a reactionary at heart.
|
| Tha seo air shàillibh 's gu bheil feuchainn ri cànan no cultar a
ghleidheadh, do Mhalik, 'na oidhirp chianalach gus stad a chur air
atharrachadh sòisealta, uile air sgàth dòigh beatha thradiseanta a bha
bochd, cruaidh is iomallach. Mar sin 'se tha fa-near dhaibhsan a bhios
ga moladh ach slòigh dhùthchasach a chuingealachadh ri beatha de
sgùgadaich san fhàsaich an àiteigin, mar nàdar de dh'an-sgaradh
cultarach. Agus chan eil Malik leisg an ceangal seo a dhèanamh ri
poilitigs na làimh dheis: tha an t-artaigil aige a' coimeasadh luchd
srì chànanan an cunnart ri Uilleam Hague agus fiù 's ri Enoch Powell,
cho math ris an fheallsanaiche thòraidheach Roger Scruton.
|
This is because, for Malik, trying to preserve language or culture is
a nostalgic attempt to halt social change, all for the sake of a
traditional way of life that was in fact poor, back-breaking and
marginal. Thus those who advocate it are really trying to consign
indigenous peoples to a life of sulking in the forest somewhere, a
kind of cultural apartheid. And Malik is not shy of making this link
with right-wing politics: his article compares endangered-language
activists to William Hague and even Enoch Powell, as well as
conservative philosopher Roger Scruton.
|
| Cò ma-thà a chreideas sinn? Am bu chòir dhuinn call cridhe cultair a
chaoidh gach turas a thèid cànan bàs, neo am bu chòir dhuinn fàilte a
chur air mar chomharra dhen imeachd mhòir a dh'ionnsaigh leasachaidh
is adhartais?
|
So who are we to believe? Should we bemoan the loss of a culture's
heart every time a language dies, or should we celebrate it as a
symptom of the great march to development and progress?
|
|
Ach chan e iomsgaradh fallsa a tha romhainn. Tha an treas rathad ann a
sheachnas an dà chuid tagradh romansach air fìrinneachd bhuan gach
cultair agus mar a chreideas Malik gum feum atharrachadh sòisealta a
bhith sìor nuadhachadh. 'Sann nach eil an saoghal cho sìmplidh 's a
chanadh fear seach fear dhe na fir fhalamh seo, agus tha e air
fairtleachadh air Malik na h-argamaidean aig leabhraichean mar
Vanishing Voices a thuigsinn, agus am fiosrachadh mu leasachadh an
t-saoghail a th'air an cùl a ghabhail a-staigh. Tha sinn ag argamaid
nach ann an aghaidh a chèile, mar a tha tric an dùil, a tha
feumalachdan glèidhteachas chànanan agus feumalachdan leasachaidh
chomainn air iomall an t-saoghail, ach dà thaobh coileantach dhen aon
cheist.
|
In fact, we are not faced with this false dichotomy. There is a third
way that steers clear of both romantic insistence on the unchanging
authenticity of each culture and Malik's belief in the necessarily
progressive nature of social change. The world is just not as simple
as either of these straw men would have it, and Malik has failed to
understand the arguments of books like Vanishing Voices, or appreciate
the facts about world development which inform them. We argue that the
needs to preserve languages and the need for development in the world'
s peripheral societies are not opposing ones, as is widely supposed,
but complementary aspects of the same problem.
|
|
Bidh cànanan, mar chultaran, a' sìor atharrachadh. Bidh an
t-atharrachadh seo, sa chumantas, a' freagairt air feumalachdan is
fèin-fhiosrachadh an luchd labhairt, agus mar sin dheth tha beachd gum
bi ìre nas fheàrr no nas fhìrinniche 'nan leasachadh tuairmseach,
mì-chiallach. Tha Malik a' fàgail air iomairt nan cànanan an cunnart,
gu bheil i air son casg a chur air atharrachadh cànanach is cultarach
aig àm sònraichte (an-dràsta), agus toirt air daoine brìgh air
choreigin aig gach cànan gach cultar a ghleidheadh. Ach mar a tha e
fhèin ag ràdh, 'se deagh rud a th'ann an eadar-obrachadh is an
eadar-iomlaid, is iad a' cur luach is neart ri cultaran, mar sin cha
bu chòir dhuinn a bhith feuchainn ri'm mùchadh.
|
Languages, like cultures, are always in a state of change. This
change, broadly speaking, reflects the needs and experiences of
speakers, and as such any idea that there is a "better" or "truer"
phase in their development is arbitrary and nonsensical. Malik charges
the endangered-language movement with wanting to arrest linguistic and
cultural change at some point in time (now), and have people continue
to preserve some "essence" of each language and culture. But as he
points out, interaction and exchange are positive things, which enrich
and strengthen cultures, so we shouldn't be trying to suppress them.
|
| Agus gu dearbh, chan eileas. 'Se tè dhe na h-argamaidean aig Vanishing
Voices guidhe air son 's gun gabh structaran ri nì a th'air a bhith '
na phàirt neo-fhoirmeil de bheatha a' chinne-daonna fad mhìltean a
bhliadhnaichean: ioma-chànanas. Fosglaidh ioma-chànanas dorsan gu
cultaran, gu margaidhean, gu foghlam agus gu eòlas air nach biodh
cothrom aca as an aonais. Tha an-diugh mòran shlòigh san t-saoghal
leasachaidh ag iarraidh cànanan eadar-nàiseanta mar Bheurla a chur ris
an stòr aca, agus cha bu chòir dhuinn bacadh sam bith a chur air
a-seo. Bheir e cothrom dhaibh air slighean ùra feumail eaconamach is
sòisealta. Gu dearbh, tric togaidh daoine cànanan ùra, dhe'n toil
fhèin, air na dearbh adhbharan sin.
|
And indeed, no-one is. One of the arguments of Vanishing Voices is a
plea for the acceptance institutionally of something that has been a
normal fact of human existence informally for thousands of years:
multilingualism. Multilingualism allows people access to cultures, to
markets, to education and knowledge that would be barred them
otherwise. Many developing world peoples these days are seeking to add
international languages like English to their repertoire, and we would
in no way discourage this. It will allow them welcome new economic and
social avenues. Indeed, people often acquire additional languages, as
a choice, for precisely these reasons.
|
| Chan eil na cothroman foghlaim uile a' dol na h-aon slighe, ge-tà.
Feuch Haunoo, air a bruidhinn sna Philippines, a dh'aithnicheas 450
seòrsa ainmhidh agus 1,500 lus. Tha seo a chòrr air an àireimh air an
aithneachadh san sgìre do shaidheans an t-Saoghail an-Iar mu 400. Bho
chionn beagan bhliadhnaichean tha companaidhean drogaichean air a
bhith rùrachadh na coille-uisge air son na th'air a bhith aig na
slòigh thradiseanta fad linntean agus a dh'fhaodadh a bhith 'nan
drogaichean nuadha.
|
Not all the educational possibilities flow in one direction, though.
Take Haunoo, spoken in the Philippines, which recognises 450 types of
animal and 1,500 plants. This exceeds the number in the area known to
Western science by around 400. Pharmaceutical companies have in recent
years scoured the rainforest for potential new drugs amongst
traditional peoples who have used them for centuries. |
| Tha Malik ag argamaid gum faigh cànanan bàs seach nach bi daoine gan
iarraidh tuilleadh. Bidh iad dìreach a' taghadh rudeigin eile a
fhreagas nas fheàrr air am feumalachdan aig an àm. Tha Malik car
coltach ris an Dr Pangloss còir an-seo, ag argamaid gum bi na thachras
math oir 'se sin a roghnaich daoine. Coltach ri luchd a' mhargaidh
shaoir air raointean eile, ge-tà, tha Malik a' dol ceàrr leis a'
bheachd a th'aige air cho saor 's a tha an taghadh fìor aig na
bochdan.
|
Malik argues that languages die out because people don't want them any
more. They simply choose something else better suited to their current
needs. Malik is rather like the good Dr Pangloss here, arguing that
whatever is happening must be good since it is what people have
chosen. Like free-marketers in other domains, though, Malik goes wrong
in his rosy estimation of the extent of free choice which poor people
actually have. |
| Tha iomadh adhbhar ann do bhàs chànanan, agus tha saor-thoil 'nam
measg. Ach an urrainn dhuinn dìreach a ràdh nach eil Tùsanaich
Astràilia, mar eisimpleir, ag iarraidh an 250 no an còrr chànanan
tuilleadh? Faodar a bhith an dùil nach robh iad ag iarraidh bàs trì
cairteal an cuideachd le galaran gabhaltach; neo an cuid fearainn a
chall agus gu bhith air an sgapadh, gu bhith air am fuadach gu
tèarmannan no gu bonn na pìle shòisealta; neo an cuid chloinne a bhith
air an goid bhuapa agus air an àrach ann an teaghlaichean coimheach;
neo gu bhith air an aimrideachadh an aghaidh an toil. Faodar gabhail
ris nach eil iad ag iarraidh ràta bàis fo ghalar gabhaltach a thrì
cheud uimhir ris a' chuibheas Astràilianach, agus air fear dhen
fheadhainn as àirde san t-saoghal, nas motha. Ach 'siad seo na
h-adhbharan air son eachdraidh thùrsach bàs nan cànanan is nan
cultaran Astràilianach.
|
There are many reasons why languages die out, and voluntary factors
are amongst them. But can we say that the Australian Aborigines, for
example, simply didn't want their 250 or so languages any more? One
can suppose that they didn't want three-quarters of their people to
die of infectious disease; to lose their lands and be dispersed, moved
to reserves or the bottom of the social pile; to have children
abducted and brought up in surrogate families; or to be involuntarily
sterilised. One can assume they don't want a rate of death from
infectious disease 300 times higher than the Australian average, and
among the highest in the world, either. But these are the factors that
lie behind the sorry history of the death of Australian languages and
cultures. |
| Cha fhreagair idir am modail roghainn shaor-thoileach air cor nan
Tiomorach nas motha, a bha fo smachd feachd gabhail brùideil
Indonìseanach a mhùch saorsa ionadail ann am foghlam cho math ri
poilitigs. Cha freagair e nas fheàrr air na Curdaich, dha nach eil e
ceadaichte an cànan fhèin a chleachdadh no a theagasg. Cha fhreagair
no air na còmhlain dhùthchasach anns an Amasan, is iad air am fuadach
gus slighe rèidh fhàgail do leagail chomeirsealta chraobhan no do
rainseachadh, bho nach fhaigh iad tairbhe sam bith.
|
The voluntary choice model hardly applies to the Timorese either,
ruled by a brutal Indonesian invasion force which suppressed local
educational as well as political autonomy. It applies no better to the
Kurds, not allowed to use or teach their own language. Nor does it
apply to indigenous groups in the Amazon, forcibly relocated to make
way for commercial logging or ranching, from which they derive no
benefit. |
| 'Se an fhìrinn nach iad na roghainnean a bhios ro mhòran shlòigh
dhùthchasach na saor roghainnean cofhurtail a shaoileadh Malik còir, a
rèir choltais. Chan e foghlam nas fheàrr, cothroman eaconamach nas
fheàrr agus gluasad sòisealta nas fheàrr a th'air a bhith aig mòran
dhe na slòigh dhùthchasach, ach sgrios nan àrainnean aca, mùchadh
poilitigeach agus tuilleadh bochdainn. Tha an ìre dòigh beatha aig a'
chairteal as ìsle dhen chinne-daonna 'na tàmh. Tha na daoine sin ag
iarraidh fàs eaconamach so-leantainn, cùram slàinte agus
deamocrasaidh. Far nach eil an siostam nuadh gan lìbhrigeadh-san, tha
seo gu minig mar thoradh air structaran a bhios co-dhiù ro mheadhanail
agus mì-fhreagarrach gu h-ionadail, agus 's dòcha ainneartach.
|
The truth is that the options being faced by many indigenous peoples
are not the comfortable, free choices Malik naively seems to imagine.
Many indigenous peoples have encountered not better education, better
economic options and increased social mobility, but destruction of
their habitats, political repression and continuing poverty. The
standard of living of the bottom quarter of humanity is stagnant.
Those people want sustainable economic growth, health care and
democracy. Where current arrangements are not delivering those, it is
often because institutions, where not actively oppressive, are too
centralised and locally inappropriate. |
| Tha Malik a' faicinn bàs cànain mar fhianais air saor-roghainn ga
dèanamh le daoine; ach 'sann tha e 'na dhearbhadh gun deach a leithid
a chumail bhuapa. Tha an t-ath-bheothachadh ann an srì nan dùthchasach
air feadh nam fichead bliadhna a chaidh seachad air dèanamh soilleir
miann shlòigh dhùthchasach air feadh an t-saoghail air son
fèin-stiùireadh, agus tha e air mòran aca aonachadh ann an oidhirp gus
an cànanan, cultaran is àrainnean a ghleidheadh. Cò sinne gus còir
roghainn a chumail bhuapa?
|
Malik sees language extinction as evidence of people exercising free
choice; whereas in fact, it is all too often evidence that they have
been denied it. A resurgence of native activism over the past twenty
years or so has made clear the desire of indigenous peoples all over
the world for self-determination, and has united many of them in an
effort to preserve their languages, cultures and habitats. Who are we
to deny their right to choose? |
| Tha an neach duais Nobel Amartya Sen air an argamaid a dhèanamh gu
bheil saorsa roghnachaidh 'na prìomh mheadhan is prìomh amas
leasachaidh. Tha com-pàirt, ceannsal is cunntasalachd na
coimhearsnachd ionadail mar phàirt de dheagh leasachadh. Far a bheil
leasachadh dhen ghnè seo, tha e nas coltaiche gum bi e so-leantainn,
agus a thuilleadh air a-sin, chan eil e cho coltach gun caillear
cànanan. Leis a-sin, chan eil guidhe air son gleidheadh chànanan a'
dìteadh daoine gu bhith sgùgadaich sa choille, ach tha i ag
aithneachadh gu bheil mòran dhe na coilltean, anns am faod daoine a
bhith sgùgadaich mar a thogras iad, air an leagail mar-thà.
|
Nobel laureate Amartya Sen has argued that freedom of choice is both a
principal means and end of development. Good development involves
local community involvement, control and accountability. Where
development is of this type, it is more likely to be sustainable, and
moreover, you are less likely to lose languages. So the plea for the
preservation of languages does not amount to condemning people to sulk
in the forest, but is rather a recognition of the fact that many of
the forests which people might or might not choose to sulk in have
already been chopped down.
|
You can find more articles in the archive under Gaelic Column and information on the organization at C.L.I.
Scottish Radiance
Designed and Copyright 2004
Innovative Consulting Services, Inc.
|