 |
|
The Scottish Gaelic Column
 |
|
Tha an colbh Gàidhlig seo air a tharraing à "Cothrom", an ràitheachan
dà-chànanach aig CLI. Thèid "Cothrom" fhaighinn an asgaidh le buill
ChLI, an carthannas airson luchd-ionnsachaidh is luchd-taic na Gàidhlig. |
This Gaelic column is drawn from "Cothrom", the bilingual quarterly
magazine from CLI. "Cothrom" is distributed free to members of CLI, the
charity for learners and supporters of Scots Gaelic |
|
Clàidhmhearachd is Creachadh |
Fencing and Foraying |
| Sa gheamhradh 1936-37, chaidh sreath de phrògraman goirid a chraoladh air an
rèidio anns an tug duine pongail as gach eilean Gaidhealach sùil air ais gu
àm an òige, nuair a chluinneadh iad sgeulachdan is beul-aithris aig na seann
daoine. Tha na prògraman, "Am Measg nam Bodach", làn de ghnàthsan cainnte is
briathrachas beartach - anns an iris seo agus anns an ath thè, tha an t--Urr
Calum MacillEathain a' cur crìoch air sùil air an Sgarp, Na Hearadh agus
Tarasaigh. (teacs tùsail)
|
In the winter of 1936-37, a series of short programmes were transmitted on
the radio in which eloquent speakers from each of the Gaelic-speaking
islands took a look back to the time of their youth, when they would hear
tales and folklore from the old men and women. The programmes, "Am Measg nam
Bodach", are full of idiom and rich vocabulary - in this issue and the next,
the Rev Calum MacillEathain concludes his look at Scarp, Harris and
Taransay. (translation)
|
|
Mas math mo bheachd, seo mar a bha na linntean san Sgarpa: Linn mo Sheanar,
Linn nan Creach, Linn Oisein agus Linn Chailbhein. Is dòcha leam gur ann mu
Linn nan Creach a b'fheàrr leibh beagan a chluinntinn. 'Sann an dèidh do
MacDhòmhnaill nan Eilean a chòraichean a chall agus a dh'fhàgadh an tìr fada
agus farsaing gun stòladh aig crùn no aig crannaig a bha Linn nan Creach
ceart ann, agus mar a thuirt Dòmhnall mac Fhionnlaigh nan Dàn:
|
If I remember correctly, here's how the ages were reckoned in Scarp: the
time of my grandfather, the time of the cattle raids, the time of Ossian and
the time of Calvin. I suppose you would prefer to hear something about the
time of the raids. This didn't really start until after MacDonald of the
Isles lost his rights, and far and wide the land was left bereft of the
calming influence of crown or pulpit, and as Dòmhnall mac Fhionnlaigh nan
Dàn put it:
|
Bu lìonmhor cogadh is creachadh
Bha an Loch Abar anns an uair sin
|
Plentiful was the fighting and raiding
In Lochaber at that time
|
| Agus bha gu leòr aca anns an Eilean Fhada, agus bha iad pailt feadh Leòdhais
is na Hearadh, agus 'se Leòdhas bu mhiosa dheth na na Hearadh, oir thàinig
cùisean an Leòdhas gu bhith buileach gruamach, fuilteach agus borb. Tha
àiteachan an Leòdhas dlùth dhan Sgarpa mar a tha Baile na Cille is
Mangurstadh, Mealasta is Tobhta Choinnich agus, mar a thuirt am fear eile,
nam biodh còmhradh aca bhiodh sgeulachd aca! Ach is fheàrr dhòmhsa iomradh a
dhèanamh air creachan Hearach.
|
And they had plenty in the Long Island, and an abundance throughout Lewis
and Harris, and Lewis was worse for it than Harris, for things came to be
quite dismal, bloody and barbaric in Lewis. There are places in Lewis close
to Scarp like Baile na Cille and Mangurstadh, Mealasta and Tobhta Choinnich
and, as someone once said, if they could speak they'd have a tale to tell!
But I'd better mention the Harris raids.
|
| Nuair a bha an t-Ollamh MacIain air a chuairt chuireadh ceist air nach do
chòrd ris: An ann a Chlann MhicIain Ghlinne Comhann a bha dhaoine? Cha
bhiodh a' chùis eadhon cho taitneach dha nan dearbhte air gur ann a Chlann
MhicIain na Hearadh a bha dhaoine. 'Se dream sgriosail a bha annta, agus ged
nach dèanadh iad a' chùis air MacLeòid na Hearadh, 's iomadh gnìomh bradach,
brùideil a rinn iad. Cha leigear a leas innse orra ach gun do ghoil
cailleach coire mòr uisge agus gun do dhoirt i air corp fear aca e agus e
san uaigh le 'mallachd.
|
When Doctor Johnston was on his travels, he was asked a question he found
offensive: Were his people descended from the MacIains [or "Johnstones"] of
Glencoe? It would have been even less pleasing for him if he had been
persuaded that his people came from the MacIains of Harris. They were an
awful bunch, and though they could not get the better of MacLeod of Harris,
they were the perpetrators of many a thieving and brutal deed. No more needs
to be told of them other than that an old woman boiled a big kettle of water
and poured it with a curse onto the body of one of them in his grave.
|
| Bha an saighead agus an claidheamh siùbhlach an uair sin, agus bha fear anns
na Hearadh, fìor Leòdach, agus bha e ainmeil feadh Alba air claidheamh.
Ràinig Eadailteach agus cleasaiche claidhimh MacLeòid na Hearadh, agus e air
son dùbhlan a thoirt a dh'Iain MacLeòid, ach ma ràinig cha do thill. 'Sann
an Eilean Bheàrnaraigh a bha Iain MacLeòid a' fuireach, ach theirte gun do
thilg e air MacLeòid na Hearadh gun tug e rogha claidhimh dhan Eadailteach
air tùs, agus leis an tàmailt gun tug e tìr mòr air, agus chaidh a bhàthadh
is e dèanamh na h-imrich.
|
The arrow and the sword were never at rest at that time, and there was one
person in Harris, a real MacLeod, who was famed throughout Scotland for his
swordsman-ship. An Italian who was a swordsman arrived at MacLeod of Harris,
seeking to challenge Iain MacLeod, but though he came he didn't leave. Iain
MacLeod lived on the island of Berneray, but it was said that he accused
MacLeod of Harris of giving the Italian the first choice of weapons, and in
high dudgeon he left for the mainland, and was drowned during the crossing.
|
| Bha fear eile anns na Hearadh an dèidh sin air an robh Aonghas Beag
MacLeòid, agus bha e fhèin iomraiteach air claidheamh. Chuir Fear Bhrèanais
dùbhlan gu MacLeòid nan Hearadh agus dh'fhalbh Aonghas Beag gu ruige
Brèanais agus chuir e fàilte air Fear Bhrèanais, agus sheas iad aig a
chèile. Tha e coltach nach robh MacAmhlaigh e fhèin tais, ach mu dheireadh
thall dhlùthaich Aonghas Beag air agus bhuail e gu h-aotrom am putan as a
lèine fon amhaich aig Fear Bhrèanais, agus thuirt e ris, "An dèan siud an
gnothaich?" "Nì," arsa MacAmhlaigh. "Tha dùil agad gur e MacLeòid a th'
agad," ars Aonghas, "agus chan eil agad ach fear dha dhaoine." Thuirt an
duine còir, fiosrach a dh'innis dhomh mu Aonghas Beag seo gur e fhaotainn
marbh anns a' bheinn a rinneadh air Aonghas Beag, agus gur e am fear mu
dheireadh a chuireadh an ciste cloiche an Eaglais Roghadail.
| There was later someone in Harris called Aonghas Beag MacLeod, and he too
was renowned for his swordplay. The Laird of Brenish sent MacLeod of Harris
a challenge; Aonghas Beag went to Brenish and greeted the Laird of Brenish,
and they stood facing up to each other. It appears that MacAulay was no
weakling, but finally Aonghas Beag closed in and knocked lightly the button
out of the shirt below the Laird of Brenish's neck, and said to him, "Will
that suffice?" "Yes," said MacAulay. "You think you have MacLeod before
you," said Aonghas, "but you only have one of his people." The decent,
knowledgeable man who told me about Aonghas Beag told me that Aon- ghas Beag
found dead in the hills, and that he was the last person to be placed in a
stone coffin in Rodel Church. |
| Bha Dòmhnallach anns na Hearadh a rinn mèirle mairt ,agus chaidh an duine
leis an robh a' bhò far an robh e feuch am fac' e a' bhò. Dè thàinig
a-staigh air a' mhèirleach ach gu robh amharas air, agus thug e ionnsaigh
air an duine agus mharbh e e, agus cheangail e suas e an seice na bà agus
chuir e sa mhuir e. 'Sann am baile air a bheil Drinisiadar a rinneadh an
t-olc; agus dè thachair ach gun d'fhuaradh an duine marbh san t-seice an
Eilean Sgalpaigh. Ma fhuair, theich am murtair dhan Eilean Sgitheanach, gu
MacDhòmhnaill Dhùn Tuilm. Coma leat, chaidh fir as na Hearadh air a thoir
agus, gu naidheachd fhada dhèanamh goirid, thug MacLeòid na Hearadh a'
chroich dha. Dh'fhàg-adh sa chroich e, agus air oidhche dhorcha agus fear a'
gabhail an rothaid bhuail a' ghaoth na cnàmhan bochda air, agus seo an rud a
thuirt am fear sin: "Tha chead agad; 'se luaths do làimhe fhèin a dh'fhàg
a-sin thu."
| There was a MacDonald in Harris who stole a cow, and the man to whom the
beast belonged went to where he was to see if he had seen the cow. What did
the thief think then but that the suspicion lay upon him, and he attacked
the man and killed him, and tied him up in the cow's hide and put him into
the sea. This evil deed was committed in a township known as Drinishader;
and what happened then but that the dead man in the hide was found on the
Island of Scalpay. With this discovery, the murderer fled to the Isle of
Skye, to MacDonald of Duntulm. Nevertheless, the Harris men went in pursuit
and, to cut a long story short, MacLeod of Harris hung him. He was left in
the gallows, and on a dark night when someone was taking the road the wind
rattled the poor bones within his hearing, and this is what that man said:
"It serves you right; it was the deftness of your own hand that led to you
being there." |
| Ri linn nam mì-rian, a thàinig ri Linn nan Creach, thàinig rud ana-cneasta
air daoine bochda luchd nan creach fhèin. Nuair a bha daoine ris an droch
obair air tìr mòr agus creachan gan togail eadar Peairt is Gallaibh, bu
neònach gum biodh na h-eileanan as an aonais. Rud nach robh! Agus
cuimhnicheamaid gun do leanadh air an obair gu Bliadhna Theàrlaich. Agus seo
agaibh aon naidheachd a chuala mise air togail nan creach sna Hearadh. |
Because of the disorder which came with the time of the raids, a rough time
was experienced by the raiders own poor folk. When people were engaged in
this vile trade on the mainland, with cattle between Perth and Caithness
being lifted, it would be strange for the islands to be free of their like.
Something they weren't! And let us remember that this trade continued to be
plied until the 1745 Jacobite Rising. And here you have one anecdote that I
heard about the reiving of cattle in Harris.
|
| Latha bha siud thàinig culaidh mhòr ràmhach bho thuath agus chaidh i tro
Chaolas an Sgarpa gu ruige Tùisinis, agus siud air tìr na fir agus thòisich
am murt is am marbhadh is an creach an Tùisinis gus mu dheireadh nach robh
duine beò aca ach aon fhear a bha shìos fo bhruthach agus e dèanamh eathair.
Dh'fhalaich am fear seo e fhèin agus chuala e iad ag ràdh ri chèile, "Bidh
sinn a-nochd an Tarasaigh, agus bidh sinn an ath oidhch' am Pabaigh," agus
dè rinn am fear ud an Tùisinis ach an t-eathar a bh'aige chur a-mach agus
teicheadh gu Tarasaigh. Nuair a ràinig e Tarasaigh fhuair e sluagh
neo-chumanta cruinn, oir tha e coltach gu robh banais neo rudeigin mar sin
aca, agus nuair a dh'innis e naidheachd an fhir mhaoil gun fhalt chaidh na
fir fo armachd agus chuir iad iad fhèin an òrdugh catha. |
One day a large galley came from the north and went through the Sound of
Scarp up to Hushinish, and onto the shore went the men and the murder and
killing and looting started in Hushinish until finally there was no-one left
alive but one man who was down below a brae making a boat. This man hid
himself, and he heard them saying to each other, "We will be in Taransay
tonight, and tomorrow night we will be in Pabbay," so what did that man from
Hushinish do but push out his boat and make his escape to Taransay. When he
reached Taransay he found an unusually large gathering of people, because
apparently they were due to have a wedding or some such, and when he told
them the news of the hairless, bald man the men armed themselves and
prepared themselves in battle array.
|
| Thàinig na ceatharnaich eile, agus ma thàinig fhuair iad rud ris nach robh
dùil aca, agus thòisich an cath agus abair cath. Mu dheireadh thall cha robh
beò air clàraibh na h-iùbhraich ud ach aon fhear, agus ghabh e am muir agus
snàmh e Caolas Tharasaigh, ach ma shnàmh cha b'ann air a shocair agus na
Tarasaich a' tilgeil a' chuspair fhad 's a ruigeadh saighead e. Chaidh e air
tìr air sgeir a leigeil 'anail agus 'se sin a dh'fhàg ainm air an sgeir.
Coma leat co-dhiù, thug e mach tìr mòr agus thug e a' bheinn air, agus cha
robh an còrr ma dheidhinn, agus chaidh na bliadhnaichean seachad gus a'
bhliadhna bha seo agus muinntir Tharasaigh air a dhol gu ruige Gleann
Mhiabhaig a thoirt na sprèidh gu baile geamhraidh. |
The other combatants arrived, but did so not expecting the reception which
they got, and the battle started, and what a battle. Eventually there was
only left alive on the boards of that galley but one man, and he took to the
water and swam the Sound of Taransay, but swam not at his leisure but with
the folk of Taransay hitting the mark for as long as it was in bow-shot. He
went ashore on a skerry to get back his breath and that's what gave the
skerry its name. However, he made it to the Harris mainland and made for the
hills, and nothing more was heard of him, and the years went past until this
particular year when the Taransay folk had gone over to Glen Miavaig to take
the cattle to winter pasture. |
| Dè tha agam air dhut, ach gu robh am beathach eich a b'fheàrr aca air chall.
Cha robh air sin ach sin fhèin, ach suas eadar thu agus Nollaig nach ann a
thàinig fios gu ruige Tarasaigh gu robhas a' faicinn each gun fhios cò leis
e mu thuath an Leòdhas agus rinn iad a mach co-dhiù gur e each taobh Loch
Mhiabhaig a bha san each, agus dh'fhalbh an Tarasach feuch am faigheadh e
lorg air, agus cha do stad e gus na ràinig e Nis. Agus dìreach shìos eadar
thu is ceann shìos Nis, dh'innis iad far an robh an t-each agus an duine aig
na stad e, agus 'se an t-each a bha siud ceart gu leòr. Agus cha robh an
còrr ma dheidhinn ach gum feumadh an coigreach fuireach far an robh e son
oidhche, agus abair thusa gun d'fhuair e gabhail aige. |
The point is that their best horse was lost. That was that, but as time went
by did word not reach Taransay that a horse of unknown ownership was to be
seen further north in Lewis and they con- cluded anyway that this horse was
the one from Loch Miavaig-side, and someone from Taransay went off to see if
he could find it, and he didn't stop until he reached Ness. And eventually
they told him where the horse was and who the horse had stopped at, and it
was the same horse right enough. And there was nothing else for it but that
the stranger had to spend a night there, and he was very hospitably
received.
|
| Nuair a thàinig tràth cadail agus a chaidh an teaghlach mu thàmh, cha robh
aig an teine ach am bodach mòr, fear an taighe e fhèin, agus dè rinn am
bodach ach cùl nan cas a chur ris an teine, agus arsa esan ris an Tarasach,
"Tha cleachdadh againne san dùthaich-sa, agus chan eil fhios agam a bheil e
agaibh sna Hearadh, air a bheil garadh-cùl-chas againn." Sheall am fear eile
air cùl nan cas agus a leithid sin a dh'uireasbhaidh is a lotan, is 'sann a
ghabh an Tarasach a dh'iongnadh na bh'aige.
| When the time for sleep came and the family retired to bed, no-one was left
at the fire but the big, old man, the man of the house himself; and what did
the old man do but put the back of his legs in front of the fire, and say to
the Taransay man, "We have a custom in these parts, I don't know if you have
it in Harris, which we call back-o'-legs warming." The other, Taransay man
looked at the back of his legs with all of their maiming and wounds, and was
filled with surprise at the extent of this.
|
| "Tha iongnadh ort," arsa bodach, "ach sin agad e an rud a chaidh a dhèanamh
ormsa an aon uair a bha mi a-riamh an Tarasaigh. Chaidh na h-ochd saighdean
annam agus mi teicheadh le mo bheatha bhuaithe, agus is cinnteach gum bu
luath do làmh-sa gan cur ann." Ma bha iongnadh roimhe ann, abair thusa eagal
a-nis. Ach 'sann a bha an gaisgeach laghach [sa bh]odach mhòr e fhèin. "Tha
eagal ort," ars esan, "ach is tu fhèin nach leig a leas, a bhalaich. Mura
dèanadh sibhse oirnn' e, dhèanamaide oirbhs' e." |
"You're surprised," said the old man, "but there you have what was done to
me the one time I was ever in Taransay. All of eight arrows went into me as
I escaped with my life from it, and no doubt your hand was swift in putting
them there." If he had been filled by surprise before, he was now filled
with fear. But the big, old man was a fine hero himself. "You're
frightened," he said, "but you've no reason to be, my man. If you hadn't
done it to us, we'd have done it to you." |
| A-nis, chan eil an-seo ach rud a thachair ceart gu leòr. Thàinig "Linn nam
Bodach" is bha i gu math na b'fheàrr na Linn nan Creach, ach bha i fhèin làn
cruais, agus anacothrom aig daoine bochda. Chan ann idir nas miosa tha
cùisean a-nis. "Dh'fhalbh siud is thàinig seo!"
| Now, this is only something that really happened. The "time of the old men"
came and it was much better than the time of the raids, but it too was full
of hardship, with tribulations for poor people. Things are certainly not
worse today. "That went and this came!" |
You can find more articles in the archive under Gaelic Column and information on the organization at C.L.I.
Scottish Radiance
Designed and Copyright 2004
Innovative Consulting Services, Inc.
|